Akwamaryn — barwa, właściwości i historia kamienia szlachetnego
Akwamaryn to odmiana berylu, a więc "kuzyn" szmaragdu. Jego nazwa pochodzi z łaciny — od słów "aqua marina", czyli "woda morska" — co doskonale oddaje jego charakterystyczną niebieskozieloną barwę. Współczesna nazwa kamienia pojawiła się po raz pierwszy w 1609 roku, w dziele gemmologicznym Anselmusa de Boodt pt. "Gemmarum et Lapidum Historia".
Minerał ten wykazuje dichroizm — zjawisko dwubarwności polegające na tym, że w zależności od ustawienia kryształu widz może dostrzec kolor niebieski lub niemal bezbarwny odcień. W skali twardości Mohsa akwamaryn osiąga 7,5–8, co czyni go stosunkowo twardym kamieniem, a jego gęstość wynosi około 2,6 g/cm³ — znacznie mniej niż diamentu (~3,5 g/cm³) czy rubinu (~4,0 g/cm³). Podobnie jak diament, wyceniany jest na podstawie szlifu, barwy, masy i czystości, przy czym to właśnie barwa decyduje najsilniej o cenie kamienia — najczęściej mieści się ona w gamie od zielonkawego po niebiesko-zielony odcień błękitu.
Skąd bierze się niebieski kolor akwamarynu
W naturze surowy akwamaryn ma zwykle barwę ciemnozieloną lub zielononiebieską — dopiero po oszlifowaniu większość kamieni poddaje się ogrzewaniu do temperatury 400–500°C, co nadaje im pożądaną, intensywną niebieską barwę. Za odcień odpowiada zawartość związków żelaza — im większy kryształ, tym zwykle intensywniejszy kolor. Wartość kamienia obniżają inkluzje: pęcherzyki powietrza lub wtrącenia innych minerałów, takich jak biotyt, piryt, hematyt czy turmalin — czasem niewidoczne gołym okiem, ale wykrywalne pod lupą. Za najcenniejsze uznaje się okazy o barwie ciemnoniebieskiej, zwłaszcza te o masie powyżej 10 karatów.
Gdzie wydobywa się akwamaryn
Akwamaryn tworzy duże, sześciokątne kryształy — nawet do metra długości — co czyni go wdzięcznym surowcem do szlifowania. Główne złoża znajdują się w Afganistanie, Afryce, Chinach, Indiach, Pakistanie, Rosji oraz Ameryce Południowej, przy czym największym producentem pozostaje Brazylia. Kamień wydobywa się też w Nigerii, na Madagaskarze, w Zambii, Pakistanie i Mozambiku, a w Polsce można go znaleźć w Karkonoszach. Najcenniejsze okazy, o głębokiej niebieskiej barwie, pochodzą z Madagaskaru. Akwamaryn występuje przede wszystkim w skałach granitowych — zwłaszcza pegmatytowych i hydrotermalnych; w Pakistanie wydobywa się go na wysokości sięgającej 15 tysięcy stóp (ok. 4,5 tys. metrów), a najsłynniejsza kopalnia znajduje się w brazylijskim stanie Minas Gerais, skąd pochodzi większość surowca trafiającego później do jubilerstwa.
Historia i ciekawostki
Akwamaryn był znany i ceniony już w starożytności — wierzono, że chroni żeglarzy i podróżników oraz przynosi szczęście i dobrobyt, dlatego wykorzystywano go w ceremoniach jako talizman.
- Choć największe złoża znajdują się w Brazylii, kamień występuje też w Rosji, na Sri Lance, w Pakistanie i Namibii.
- Największy znany na świecie akwamaryn, nazwany "Dom Pedro", waży 10 363 karaty i mierzy ponad 35 cm długości. Znaleziono go w Brazylii, a oszlifowano w Idar-Oberstein w Niemczech.
- Akwamaryn jest kamieniem urodzeniowym osób przychodzących na świat w marcu.
- Kamień ten był popularny wśród europejskich rodów królewskich — królowa Elżbieta II otrzymała komplet naszyjnika i kolczyków z akwamarynem jako prezent ślubny od prezydenta Brazylii.
- W medycynie niekonwencjonalnej przypisuje mu się właściwości uspokajające i harmonizujące, a także wspomagające leczenie schorzeń układu oddechowego i alergii.
Akwamaryn w biżuterii
Chłodna, spokojna barwa akwamarynu prezentuje się doskonale w oprawie z każdego koloru złota — pierścionek z akwamarynem to propozycja dla wymagającej kobiety, kolczyki podkreślą kolor oczu, a wisiorek ozdobi dekolt. Kamień upodobała sobie brytyjska rodzina królewska — Królowa posiadała cały komplet (tiara, naszyjnik, kolczyki), podobny zestaw (pierścionek, kolczyki, tiara) znany był też z kolekcji księżnej Diany.
Najczęściej stosowanym szlifem jest szlif schodkowy, następnie owalny, a w dalszej kolejności łezkowy — spotyka się też klasyczny szlif brylantowy okrągły. Już w III wieku p.n.e. Grecy i Rzymianie wykonywali z akwamarynu intaglia — brosze z motywami morskimi, wierząc, że pomagają w bezpiecznych podróżach morskich. Pielęgnacja biżuterii z tym kamieniem jest prosta: wystarczy ciepła (nigdy gorąca) woda i łagodne mydło w płynie, natomiast należy unikać kontaktu z lakierem do włosów, perfumami i innymi domowymi chemikaliami, bo odporność chemiczna akwamarynu, mimo jego twardości, jest ograniczona.
Akwamaryn a niebieski topaz — jak je odróżnić
Topaz w odmianie niebieskiej bywa mylony z akwamarynem — oba kamienie są do siebie bardzo podobne i gołym okiem trudno je rozróżnić, choć akwamaryn jest zwykle cenniejszy. Najpewniejszym sposobem pozostaje wizyta u gemmologa, ale pomocne mogą być też proste wskazówki: pod lupą o powiększeniu 10x topaz zwykle ujawnia więcej inkluzji niż akwamaryn; akwamaryn ma delikatny, zielonkawy odcień błękitu, podczas gdy topaz pozostaje czysto niebieski; w akwamarynie nie powinny być widoczne podwójne linie załamania światła (w topazie często są), a dodatkowo akwamaryn — w przeciwieństwie do topazu — nie przewodzi ciepła, choć do takiego testu potrzebny jest już odpowiedni sprzęt.
Legendy i wierzenia związane z akwamarynem
Od wieków uważano, że kamień ten chroni żeglarzy i gwarantuje bezpieczną podróż — stąd zwyczaj wykonywania z niego intagliów i broszy z motywami morskimi. Jego spokojna, niebieska lub niebiesko-zielona barwa miała uspokajać temperament i pomagać zachować równowagę. W średniowieczu wierzono, że noszenie akwamarynu jest antidotum na zatrucie, a Rzymianie sądzili, że wyrzeźbiona w nim żaba pomaga godzić zwaśnionych i zawierać nowe przyjaźnie. Kamień ten był też popularnym prezentem weselnym — symbolizował trwałą miłość i jedność, dlatego obdarowywano nim panny młode.
Sumerowie, Egipcjanie i Hebrajczycy podziwiali akwamaryn, a wojownicy nosili go w bitwach, wierząc w moc przynoszącą zwycięstwo. Żeglarze łączyli jego błyszczącą, wodną barwę ze skarbnicami syren i wierzyli, że przynosi szczęście na morzu, a także miłość, zdrowie i młodzieńczą energię tym, którzy go noszą. Bywał też kojarzony ze świętym Tomaszem — ze względu na przypominające morze i powietrze barwy oraz jego dalekie, morskie podróże misyjne aż do Indii; w owych czasach popularne było łączenie konkretnych kamieni z poszczególnymi apostołami. W dawnej medycynie proszek z akwamarynu stosowano przy infekcjach, zwłaszcza dolegliwościach oczu, a także — jak wierzono — przy katarze, alergiach skórnych, bólach głowy i chorobach serca. Angielski poeta William Langland pisał w 1377 roku, że akwamaryn jest skutecznym antidotum na truciznę — wystarczyło nosić go bezpośrednio przy skórze, bez konieczności rozdrabniania kamienia.
Znane okazy akwamarynu
W British Museum w Londynie przechowywany jest przezroczysty, niebiesko-zielony kryształ w kształcie nieregularnego graniastosłupa o masie 110,2 kg. Mniejszy okaz, ważący 61 kg, znaleziono w Brazylii, w okolicach Belo Horizonte, a w Amerykańskim Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku eksponowany jest fasetowo oszlifowany kamień w kształcie jaja, o masie 4438 karatów. Berło Stanisława Augusta Poniatowskiego, prezentowane na Zamku Królewskim w Warszawie i wykonane około 1792 roku, składa się z trzech oszlifowanych lasek akwamarynu połączonych złotymi, pierścieniowymi oprawami. Biżuterię z tym kamieniem w swoich kolekcjach miały też m.in. księżna Diana i królowa Elżbieta II.
Sprawdź także nasze pozostałe wpisy o kamieniach szlachetnych: