Aleksandryt — carski klejnot owiany tajemnicą
Aleksandryt to jeden z najrzadszych kamieni szlachetnych na świecie, odkryty niespełna 150 lat temu, a mimo dogłębnych badań naukowych wciąż pozostaje mało znany szerszej publiczności. Szkoda, bo łączy w sobie niezwykłe piękno z równie niezwykłymi właściwościami fizycznymi, które czynią go prawdziwym fenomenem w świecie jubilerstwa.
Skąd pochodzi aleksandryt
Kamień odkryto w Rosji, w dolinie rzeki Tokowaja niedaleko Jekaterynburga, pod koniec lat 30. XIX wieku — zupełnie przypadkowo, podczas poszukiwań złóż szmaragdu. Jako pierwszy nowy charakter minerału rozpoznał szwedzki geolog Nils Gustaf Nordenskiöld. Nazwę nadano mu prawdopodobnie w 1842 roku, na cześć przyszłego cara Aleksandra II Romanowa. Aleksandryt występuje w skałach metamorficznych i pegmatytach, a jego złoża odnaleziono w kilku miejscach na świecie: w rosyjskim paśmie Uralu (gdzie natrafiono na rekordową grupę kryształów o łącznej masie 5 kg), na Sri Lance (Latpandura), w Brazylii (Minas Gerais), Birmie (Mogok), na Madagaskarze (Tsarasatro, Ambatosoratra) oraz w Tasmanii. W zależności od pochodzenia różni się odcieniem — rosyjskie kamienie mają intensywną barwę niebiesko-zieloną, brazylijskie są bladozielonkawe, a te ze Sri Lanki — ciemnozielone. Większość znanych złóż jest już niemal całkowicie wyeksploatowana.
Właściwości fizyczne
Aleksandryt to w istocie odmiana chryzoberylu — minerału z grupy tlenków, który sam w sobie wcale nie jest tak rzadki (niewielkie jego złoża znaleziono nawet w Polsce, w okolicach Strzegomia na Dolnym Śląsku). Warto jednak pamiętać, że choć każdy aleksandryt jest chryzoberylem, nie każdy zmieniający barwę chryzoberyl zasługuje na miano aleksandrytu — granica między nimi bywa płynna. W skali twardości Mohsa osiąga 8,5, co czyni go kamieniem twardym, ale zarazem zaskakująco delikatnym: źle znosi tarcie, gwałtowne zmiany temperatury i kontakt z silnymi środkami chemicznymi.
Zjawiskowa zmiana koloru
Największą sławę przyniosła aleksandrytowi jego zdolność do zmiany barwy w zależności od źródła światła — w słońcu przybiera głęboką zieleń, a w świetle sztucznym zamienia się w czerwień. Za to zjawisko odpowiada obecność chromu i żelaza w strukturze kamienia. Niezwykle rzadko można też zaobserwować efekt "kociego oka" — delikatną smugę światła przesuwającą się po powierzchni kamienia wraz z ruchem.
Ile kosztuje aleksandryt
Wycena aleksandrytu jest trudna, ponieważ każdy egzemplarz różni się składem, a co za tym idzie — kolorystyką. O wartości decydują przede wszystkim dwa czynniki: głębia barw (im wyraźniejsza zieleń i czerwień, tym cenniejszy kamień) oraz intensywność samej zmiany koloru. Znane są też okazy o odcieniach zielono-niebieskich, żółtych, fioletowych, czerwono-brązowych czy różowych — wciąż są to aleksandryty, choć ich wartość bywa niższa. Oczywiście duże znaczenie ma też wielkość i czystość kamienia.
Aleksandryt syntetyczny
Ze względu na rzadkość naturalnych złóż, aleksandryt z powodzeniem wytwarza się laboratoryjnie, na kilka różnych sposobów — głównie w Stanach Zjednoczonych, Rosji i Japonii. Syntetyczny odpowiednik ma identyczne właściwości chemiczne i fizyczne jak kamień naturalny i choć jest znacznie tańszy, wciąż należy do najdroższych syntetycznych kamieni szlachetnych na rynku. Biżuterię z aleksandrytem, naturalnym czy syntetycznym, warto czyścić wyłącznie łagodnymi środkami — silne substancje chemiczne mogą trwale zmienić jego barwę lub uszkodzić powierzchnię.
Naukowcy nie wykluczają odkrycia nowych złóż w rejonie Australii czy Afryki — biorąc pod uwagę wyjątkowość i wartość tego "jubilerskiego fenomenu", byłoby to wydarzenie na skalę światową.
