Odlew na wosk tracony to technika od dawna szeroko stosowana na kontynencie afrykańskim. Trudno dziś jednoznacznie ustalić, jak dokładnie została opracowana czy wprowadzona w tym regionie, ale wiadomo, że złotnicy z Afryki Zachodniej odlewali w ten sposób złotą biżuterię na długo przed przybyciem pierwszych portugalskich odkrywców w 1484 roku. Tworzenie biżuterii tą metodą wymaga opanowania wielu umiejętności naraz — znajomości właściwości ceramiki i metali, a przede wszystkim precyzyjnej kontroli temperatury, by uniknąć niechcianych pęknięć czy uszkodzeń, zarówno gliniastej formy, jak i samej metalowej rzeźby, podczas odlewania. Niektóre z najstarszych i najdoskonalszych odlewów odnalezionych w Afryce datuje się już na X wiek.
Złoty naszyjnik, Akan, Afryka XIX w. odlew na wosk tracony
Proces powstawania biżuterii krok po kroku
Pierwszy etap odlewu na wosk tracony to wykonanie modelu z wosku pszczelego — materiału, który musi być na tyle miękki, by dało się w nim wyrzeźbić drobne detale, ale zarazem wystarczająco twardy, by trzymał kształt. Gdy model jest gotowy i doda się do niego kanały wlewowe, nakłada się na niego kolejne warstwy niemal płynnej gliny wymieszanej z węglem drzewnym — każdą następną warstwę dopiero po wyschnięciu poprzedniej. Pierwsze warstwy mają najdrobniejszą strukturę, bo to one muszą wiernie odwzorować gładkość wyrzeźbionych detali. Po ich wyschnięciu nakłada się kolejną warstwę — tym razem gliny zmieszanej z włóknami palmowymi, bez węgla drzewnego. Taka mieszanka tworzy jednolitą, bardziej odporną na pęknięcia masę, z której formuje się też tygiel przypominający kształtem doniczkę, przeznaczony na metal do odlewu. Gdy obie części — glina z modelem woskowym i glina z tyglem na metal — wyschną osobno, łączy się je razem kolejną warstwą gliny i pozostawia do powolnego wysychania, bo wciąż wilgotne, włożone od razu do paleniska, na pewno by popękały.
Złoty naszyjnik, Akan, Afryka XIX w.
Uniwersalna technika dla naszyjników, pierścionków i kolczyków
Gotowe, gliniane "gruszki" ustawia się w przygotowanym palenisku w taki sposób, by część z metalem znalazła się na dole, a ta z modelem woskowym u góry. Palenisko ma u dołu otwory doprowadzające powietrze i opalane jest węglem drzewnym, który odgrywa w całym procesie kluczową rolę — pochłania nadmiar tlenu podczas spalania, ograniczając tym samym utlenianie się metalu. Pod wpływem wysokiej temperatury model woskowy topi się i wsiąka w ścianki formy, zostawiając po sobie pustą przestrzeń dokładnie w kształcie przyszłego wyrobu. Po dłuższym czasie topi się też metal w dolnej części gruszki — wystarczy wtedy obrócić ją do góry nogami, by roztopiony metal spłynął kanałami wlewowymi dokładnie na miejsce, które wcześniej zajmował wosk. Pozostaje już tylko poczekać, aż wszystko ostygnie, delikatnie rozbić glinianą formę — i odlew jest gotowy. Cały proces, krok po kroku w formie zdjęć, można zobaczyć na stronie http://carolventura.com/LostWaxCasting.htm — pokazano tam wprawdzie odlewanie z mosiądzu, ale nie ma to znaczenia, bo złoto odlewa się dokładnie w ten sam sposób.
Złoty naszyjnik afrykański z plemienia Ashanti