Szafir to niezwykły kamień szlachetny, którego głębia barwy fascynuje ludzkość od wieków. Biżuteria z szafirem nieprzerwanie cieszy się popularnością, a najbardziej wartościowe są egzemplarze kaszmirskie. Poniżej zbiór najważniejszych faktów o tym kamieniu.
Nieoszlifowany szafir po wydobyciu
Nazwa kamienia wywodzi się ze starogreckiego słowa "sappheiros", choć niektórzy badacze wskazują też na pochodzenie z języków semickich, gdzie oznaczała po prostu "niebieski kamień". Szafir to odmiana korundu, więc osiąga twardość 9 w skali Mohsa, plasując się tuż za diamentem jako drugi najtwardszy minerał na Ziemi. Choć w naturze spotyka się różne odcienie, to właśnie niebieski pozostaje najbardziej rozpoznawalny — za tę barwę odpowiadają jony żelaza i tytanu, a najbardziej pożądany w jubilerstwie jest odcień bławatka, znany też jako błękit kaszmirski. Białe, przezroczyste szafiry spotyka się też w Polsce, konkretnie na Dolnym Śląsku, a obok naturalnych kryształów coraz częściej wykorzystuje się też te otrzymywane syntetycznie.
Pod względem struktury to kryształy przezroczyste, często z widoczną podzielnością wzdłuż płaszczyzn zbliźniaczeń — dziś należą do ścisłej czołówki najchętniej wybieranych kamieni jubilerskich. U części egzemplarzy obserwuje się pleochroizm, czyli pozorną zmianę barwy w zależności od kąta patrzenia, a u innych luminescencję, gdy kamień emituje światło z przyczyn niezwiązanych z ogrzewaniem. Osobnym, efektownym zjawiskiem jest asteryzm — smugi światła układające się na powierzchni w kształt gwiazdy — a takie egzemplarze szlifuje się zwykle w formie gładkiego kaboszonu, nie fasetkowo.
Gdzie wydobywa się szafiry
Szafiry występują naturalnie w skałach magmowych, głównie w pegmatytach i bazaltach. Na Sri Lance znajdowano nawet kryształy o wadze 20 kg, choć bez wartości jubilerskiej. Wydobywa się je też na Madagaskarze, w Kambodży, Indiach, Australii, Tajlandii, Tanzanii, USA, Rosji, Namibii, Kolumbii, RPA oraz w Birmie — to właśnie tam znaleziono kiedyś gwiaździsty szafir o wadze aż 63 000 karatów (12,6 kg). W Polsce jedynym miejscem występowania pozostaje Dolny Śląsk, a najcenniejsze egzemplarze na świecie wciąż pochodzą z Kaszmiru i Birmy. Po samym odcieniu można poznać kraj pochodzenia — te ciemniejsze, często lekko zielonkawe, pochodzą z Australii, a jaśniejsze zwykle ze Sri Lanki.
Oszlifowany, poddany obróbce jubilerskiej szafir
Paleta barw szafiru
Najbardziej pożądaną i popularną barwą pozostaje niebieski — kolor nieba i oceanu, od dawna ceniony za intensywność i aksamitną głębię. Odcień zależy od nasycenia żelazem lub tytanem i to właśnie on decyduje w największym stopniu o wartości kamienia. Szafir występuje w wielu barwach poza czerwoną — czerwony korund to już rubin. Mówiąc po prostu "szafir", mamy zwykle na myśli odmianę niebieską — inne kolory określa się mianem "fantazyjnych" i zawsze precyzuje się, o którą barwę chodzi: żółtą (nazywaną też złotą), różową, pomarańczową, a nawet bezbarwną (leukoszafir). Wśród szafirów fantazyjnych, zwykle tańszych od niebieskich, wyróżnia się jeden wyjątek — Padparadscha, czyli "kolor lotosu", jednocześnie różowy i pomarańczowy, jedyny szafir fantazyjny posiadający własną nazwę (obok rubinu) i potrafiący osiągać bardzo wysokie ceny.
Coraz popularniejsze stało się podgrzewanie szafirów w celu wzmocnienia niebieskiej barwy, jednak to właśnie naturalne kamienie o odcieniu bławatka — ani zbyt jasne, ani zbyt ciemne — pozostają najcenniejsze. W przeciwieństwie do diamentów szafiry nie mają ujednoliconej skali barw, przez co ich ocena bywa w dużej mierze subiektywna, a ostateczny osąd piękna należy do kupującego. Niektóre kamienie wykazują strefowanie barwne, powstałe z kolejnych warstw wzrostu kryształu, przez co w różnych częściach kamienia widać jaśniejsze i ciemniejsze partie, a inne bywają nawet wielokolorowe, np. fioletowo-niebieskie. Ciekawostką jest dawny zwyczaj nazywania fantazyjnych odmian szafiru przedrostkiem "orientalny" (np. zielony szafir jako "orientalny szmaragd") — nazewnictwo to jednak porzucono, bo wprowadzało zbyt wiele nieporozumień.
Szafir w biżuterii
Niebieski szafir dominuje w produkcji biżuterii, choć ostatnio bardzo popularne stały się też odmiany żółte, różowe i pomarańczowe — rzadziej wykorzystuje się zielone i jasnoniebieskie. Spotyka się go we wszystkich formach biżuterii — pierścionkach zaręczynowych, kolczykach, naszyjnikach, bransoletkach — zarówno jako kamień centralny, jak i uzupełniający obok diamentów czy szmaragdów. Szafir o głębokiej niebieskiej barwie i doskonałej przezroczystości może osiągać wartość kilku tysięcy dolarów za karat, a najczęściej spotyka się egzemplarze do dwóch karatów, choć zdarzają się i większe. Ze względu na gęstość jednokaratowy szafir jest nieco mniejszy niż jednokaratowy diament — przyjmuje się, że 1-karatowy szafir w szlifie brylantowym ma średnicę około 6 mm. To właśnie okrągły szlif brylantowy najczęściej stosuje się dla tego kamienia, choć popularny jest też szlif schodkowy, gwiaździste egzemplarze szlifuje się na kaboszony, a ciemniejszym nadaje się szlif płaski. Szafiry szczególnie pięknie prezentują się w białym złocie — pierścionek z białozłotą oprawą, centralnym szafirem otoczonym diamentami to jeden z piękniejszych przykładów sztuki jubilerskiej, choć równie okazale wypadają w każdym innym kolorze złota.
Biżuteria - pierścionki, kolczyki i wisiorki z szafirami
Symbolika i wierzenia
Już w starożytności przypisywano szafirom magiczną moc. Persowie wierzyli, że dają nieśmiertelność i wieczną młodość, Egipcjanie i Rzymianie uznawali je za święte kamienie sprawiedliwości i prawdy, a w średniowieczu sądzono, że odpędzają złe duchy i uroki. Kamieniowi przypisywano też właściwości lecznicze — miał zwalczać choroby pęcherza, serca, nerek i skóry, a nawet wzmacniać działanie leków.
Uspokajający niebieski kolor uczynił z niego trwały symbol lojalności i zaufania, dlatego kobiety na całym świecie chętnie wybierają go do pierścionków zaręczynowych. To klejnot przypisywany osobom urodzonym we wrześniu i pod znakiem Panny, a także obchodzącym 5., 7., 10. i 45. rocznicę ślubu — jego niebieska barwa symbolizuje wiarę i niezłomne zaangażowanie w związek. W średniowieczu wierzono, że noszenie szafiru tłumi negatywne myśli i leczy naturalne dolegliwości, a rosyjski car Iwan Groźny miał twierdzić, że kamień dodaje siły, wzmacnia serce i obdarza odwagą.
Szafir w chrześcijaństwie
Niegdyś wierzono, że szafir poprawia koncentrację, zwłaszcza podczas modlitwy — stąd bywał nazywany kamieniem zakonnic. Zainteresowali się nim też dostojnicy kościelni: papież Grzegorz XV ogłosił go kamieniem kardynałów, a wcześniej papież Innocenty II nakazał biskupom noszenie pierścieni z szafirem na prawej, błogosławiącej dłoni, wierząc, że chronią duchownych przed degeneracją i złymi wpływami. Minerał pojawia się też w Biblii — w Apokalipsie św. Jana wymieniony jest jako jeden z dwunastu kamieni zdobiących niebiańskie Jeruzalem.
Najsłynniejsze szafiry świata
Choć nikt już nie wierzy, że kamień uleczy z trucizny czy odbije zły urok, wiele kobiet wciąż wybiera szafir do pierścionka zaręczynowego. Jednym z najbardziej znanych jest pierścionek należący dziś do Kate Middleton, wcześniej do księżnej Diany — białe złoto z centralnym szafirem cejlońskim otoczonym diamentami. Blue Belle of Asia to z kolei 400-karatowy szafir przechowywany w brytyjskim sejfie, osadzony w 2014 roku w naszyjniku i sprzedany na aukcji za 22 miliony dolarów — uznawany za czwarty co do wielkości na świecie. Największy oszlifowany szafir świata wydobyto na Sri Lance w XVII wieku, a największy szafir gwiaździsty, ufundowany przez J.P. Morgana, znajduje się dziś w Instytucie Smithsonian. Rekord wagowy wśród wydobytych szafirów należy jednak do kamienia znalezionego w 1996 roku na Madagaskarze — ważył aż 17,5 kg.
Jak powstają szafiry syntetyczne
W biżuterii bardzo często osadza się kamienie syntetyczne — stworzone przez człowieka, a nie przez naturę, choć równie piękne jak naturalne, brakuje im "pierwiastka matki ziemi". Pierwsze syntezy korundu przeprowadzono już w XIX wieku, uzyskując niewielkie kulki rubinu. Na początku XX wieku stosowano metodę polegającą na wdmuchiwaniu sproszkowanych minerałów w płomień wodorowo-tlenowy, gdzie formowały się kryształy — metoda ta dawała jednak tylko małe kamienie, bo im większy kryształ, tym więcej w nim zanieczyszczeń. W latach 50. XX wieku wprowadzono metodę hydrotermalną, polegającą na rozpuszczeniu tlenków i wodorotlenków glinu pod wysokim ciśnieniem i w wysokiej temperaturze, gdzie na srebrnych drutach zawieszano zarodki krystalizacji, które następnie rosły w powstałym roztworze. Kolejna, wciąż stosowana i udoskonalana metoda Verneuila polega na topieniu materiału, którego ciecz opada na podkład — często naturalny kryształ — stanowiący bazę wzrostu. Wiele firm trzyma w tajemnicy własne, autorskie metody produkcji. Szafiry syntetyczne powstają zresztą nie tylko z myślą o biżuterii — równie często trafiają do produkcji ekranów czy układów scalonych.
Jak rozpoznać szafir syntetyczny
Ponieważ obie wersje kamienia dzielą niemal ten sam skład fizykochemiczny, samo spojrzenie na kamień niewiele powie nawet wprawnemu oku — z takim pytaniem najlepiej zwrócić się do zaufanego, wyspecjalizowanego jubilera. Najbardziej wymowną wskazówką pozostaje cena, bo prawdziwy minerał zawsze kosztuje realnie więcej, a dodatkowym tropem jest niemal zupełny brak wewnętrznych skaz w egzemplarzach syntetycznych.
Kamienie poprawiane a kamienie sztuczne
Warto znać też termin kamienie poprawiane lub traktowane — gdy naturalny klejnot nie ma odpowiedniej barwy, szafiry czy rubiny poddaje się wygrzewaniu, by trwale poprawić ich kolor. Tę samą metodę stosuje się przy topazach, a szmaragdy zamiast tego olejuje się. Takie zabiegi nie sprawiają, że kamień przestaje być naturalny, choć istnieją też metody znacząco obniżające wartość klejnotu i jego zbliżenie do naturalnego stanu — jak wypełnianie rubinów szkłem czy zabiegi podnoszące klasę czystości diamentów.
Warto na koniec odróżnić kamienie syntetyczne od sztucznych — te pierwsze mają niemal identyczne właściwości fizykochemiczne co ich naturalne odpowiedniki, podczas gdy te drugie nie mają w naturze żadnego odpowiednika. Przykładem jest popularna cyrkonia czy mniej znany moissanit, będący imitacją diamentu.
Sprawdź także nasze kompendium wiedzy o wszystkich kamieniach szlachetnych używanych w jubilerstwie: