Żaden inny metal szlachetny nie budzi w ludziach tylu emocji, co złoto. Biżuteria wykonana z tego kruszcu uchodzi za jeden z najbardziej luksusowych i ponadczasowych dodatków, a historia zna nawet okresy prawdziwej gorączki złota ogarniającej całe kontynenty. Skąd bierze się ten fenomen i dlaczego ludzie tak bardzo cenią sobie ten metal?
Skąd wzięło się złoto na Ziemi
Złoto trafiło do skorupy ziemskiej za sprawą wielkiego meteorytu, który uderzył w naszą planetę od 3,8 do 4,1 miliarda lat temu — niósł on w sobie między innymi ten pierwiastek, którego masa odpowiadała mniej więcej jednemu procentowi masy całej Ziemi. Dziś trafia do naszych rąk jako grudki, blaszki i samorodki o bardzo różnej wielkości. To, co nadaje mu prestiż i wysoką cenę, to przede wszystkim rzadkość — nigdy nie dawało się go zdobyć bez odrobiny szczęścia, długich poszukiwań, fachowej wiedzy i sporego wysiłku fizycznego. Gdyby zebrać w jednym miejscu całe złoto wydobyte przez ludzkość na przestrzeni dziejów, powstałaby z niego kostka o boku zaledwie 20 metrów — zaskakująco skromny wynik, zważywszy że wydobywamy ten kruszec od ponad pięciu tysiącleci. Do tego dochodzi jego fizyczna specyfika — złoto występuje w różnej czystości, którą określają tak zwane próby złota, opisane szczegółowo w osobnym artykule o próbach złota i decydujące o jego jakości oraz wartości. Wbrew pozorom to metal bardzo miękki i plastyczny, a przy tym odporny na wilgoć i korozję — właśnie ta odporność, obok samego piękna, zadecydowała o jego szlachetnym statusie i wykorzystaniu głównie w jubilerstwie. Który naród jako pierwszy zaczął je wytapiać?
Złoto po wydobyciu – nieoczyszczone
Pierwsze wytopy i pierwsza biżuteria
Pierwsze złote ozdoby nosili władcy Egiptu — wynika to z najstarszych zachowanych źródeł opisujących wytapianie tego kruszcu. Egipcjanie sięgnęli po nie do tworzenia ozdób jakieś 5600 lat temu, a złoto zdobiło też ich najważniejsze budowle — piramidy i grobowce. Wybór faraonów tłumaczy się prosto: trudno oprzeć się blaskowi tego metalu, a lokalne złoża były wyjątkowo bogate. Z czasem złotem zainteresowały się też inne cywilizacje starożytne, tworząc nie tylko biżuterię, ale i naczynia czy dekoracje. Złote skarby często stawały się łupem wojennym, trafiającym do skarbca zwycięzcy, a zdobycie nowych złóż bywało jednym z głównych celów kolejnych wypraw wojennych. Istotne jest też to, że złoto z czasem zrównano z wartością pieniądza — pełni funkcję środka płatniczego od wieków, a zaczęło się to w Chinach i w Grecji.
Złoto było bardzo popularne w Starożytnym Egipcie
Gorączka złota i metal, którego nic nie zastąpi
To właśnie kruszec był pierwszym środkiem płatniczym w historii — początkowo wykorzystywano do tego metale nieszlachetne, z czasem jednak w tej roli zaczęły dominować złoto i srebro. Rok 654 p.n.e. przyniósł pierwsze złote monety wybite przez starożytnych Chińczyków, a Grecy w tym samym okresie wprowadzili do obiegu monetę ze stopu złota i srebra. Złoto do dziś można wymienić na pieniądze, a przy tym pozostaje jedną z najpewniejszych form inwestycji. Nic dziwnego, że już w epoce Krzysztofa Kolumba wybuchła pierwsza gorączka złota — i choć historycy zwykle wymieniają dwie największe fale tego szaleństwa, w gruncie rzeczy trwa ono nieprzerwanie do dziś, bo ludzie nie przestali marzyć o złocie ukrytym w ziemi czy oceanach. Zastosowania złota są na tyle szerokie — od technologii kosmicznych, przez elektronikę, po biżuterię i bankowość — że jego posiadanie zawsze się opłaca. W jubilerstwie ceni się je przede wszystkim za klasyczną estetykę i elastyczność, pozwalającą uzyskiwać naprawdę urzekające formy. Absolutnie czysty kruszec to złoto próby 24 karatów, choć w praktyce biżuteria zwykle powstaje z próby 18-karatowej, odznaczającego się większą twardością i odpornością na zarysowania.
Skąd pochodzi dziś najwięcej złota
Najstarsza znana kopalnia złota znajduje się w Gruzji i pochodzi z okresu 3000–4000 lat p.n.e. Wśród dzisiejszych gigantów wydobycia wymienia się amerykański stan Nevada, skąd pochodzi 116 ton złota rocznie, oraz uzbecką kopalnię Muruntau — największą odkrywkową kopalnię złota na świecie (obok odkrywkowych istnieją też kopalnie głębinowe).
W skali globalnej rocznie wydobywa się około 3300 ton tego kruszcu, a przy takim tempie eksploatacji znane złoża starczą jeszcze na jakieś 15–20 lat. Przez całą dotychczasową historię ludzkość wydobyła łącznie 190 tysięcy ton złota. Czołówkę producentów tworzą Chiny (420 ton rocznie), Australia (330 ton), Rosja (310 ton), USA (200 ton), Kanada (180 ton), Indonezja (160 ton) i Peru (130 ton).
Z całego wydobywanego złota 50% trafia do jubilerstwa i złotnictwa, 40% wykorzystywane jest inwestycyjnie (sztabki), a pozostałe 10% zasila przemysł. W złożach naturalnych złoto zwykle sąsiaduje z kwarcem, pirytem, chalkopirytem, fluorytem, srebrem czy tellurem, a spotkać je można zarówno jako samorodki, jak i drobne ziarna wtopione w lite skały czy żyły kruszcowe. Na terenie Polski jedynym jego źródłem jest domieszka obecna w rudach miedzi.
Wydobywanie złota – tzw. płukanka
Trzy ciekawostki o złocie
Ten cenny kruszec od tysiącleci symbolizuje dobrobyt i luksus — niegdyś niedostępny dla przeciętnego człowieka, dziś występujący znacznie powszechniej. Oto kilka mniej znanych faktów na jego temat.
- Złoto to materiał miękki, ciągliwy i kowalny — można je rozwałkować na niezwykle cienkie płatki, choć w czystej postaci pozostaje przez to nietrwałe. Chcąc uzyskać większą twardość, jubilerzy domieszkują do niego inne kruszce — srebro, nikiel, miedź, pallad, platynę, kadm czy cynk. Kiedyś, właśnie z uwagi na tę miękkość, autentyczność złotych monet sprawdzano, próbując je zgiąć lub nawet nagryzając zębami.
- Złoto trafia też do produkcji telefonów komórkowych — co ciekawe, z jednej tony zużytych telefonów da się odzyskać więcej złota niż z jednej tony rudy tego kruszcu.
- Szacunki mówią o blisko 20 milionach ton tego kruszcu rozpuszczonych w wodach oceanicznych, ale w stężeniu na tyle niskim, że jego pozyskanie pozostaje bardzo trudne — gdyby jednak udało się wydobyć je w całości, na każdego człowieka przypadłoby niemal 3 kilogramy tego kruszcu.
Podsumowanie
Złoto to jednocześnie pieniądz, ozdoba i surowiec wykorzystywany w nowoczesnych technologiach — nietrudno zrozumieć, dlaczego ludzkość zakochała się w tym błyszczącym kruszcu. W jubilerstwie uosabia luksus i ponadczasową klasykę o niesłabnącej wartości. Fascynuje ludzi od starożytności, przez cywilizacje Majów i Inków, po czasy "Dzikiego Zachodu" — i wciąż, także dziś, wyroby jubilerskie ze złota cieszą się niesłabnącym uznaniem zarówno kobiet, jak i mężczyzn.
Dla nas złoto to przede wszystkim surowiec, z którego powstają nasze niepowtarzalne pierścionki zaręczynowe, złote obrączki i inna biżuteria, ciesząca kobiety od lat.