Turmalin, kamień tęczy: odmiany i barwy od rubelitu po paraibę

Dlaczego turmalin nazywa się kamieniem tęczy?

Mało który kamień jubilerski ma tak szeroką paletę. Turmalin to grupa blisko spokrewnionych minerałów; o ich budowie i twardości mówi osobny tekst kamień szlachetny turmalin. Tu liczy się coś innego: struktura krystaliczna pozwala wbudować się w nią różnym pierwiastkom, a każdy z nich barwi kamień po swojemu. „Kamień tęczy” to przydomek handlowy, wywodzony z tej rozpiętości kolorów, a nie z udokumentowanej legendy. W jednym krysztale barwa potrafi zmieniać się wzdłuż osi, na przykład od różu przez jasny pas po zieleń, bo skład zmienia się w czasie wzrostu kryształu; dlatego jubilerzy tną takie okazy tak, by wydobyć układ pasów.

Według przekazów w XVIII wieku holenderscy kupcy sprowadzali z Cejlonu kamienie, które po ogrzaniu przyciągały i odpychały popiół z palenisk. Nazywali je po holendersku „aschentrekker”, czyli ściągaczem popiołu, a w handlu przyjęły się też „magnesy cejlońskie”. Tłumaczy to zjawisko piroelektryczność, czyli wytwarzanie ładunku przy zmianie temperatury.

Jakie są odmiany turmalinu i skąd biorą barwę?

Rubelit, indygolit, werdelit, achroit, turmalin arbuzowy i paraiba to odmiany barwne, głównie elbaitu. Schorl i dravit są natomiast osobnymi gatunkami turmalinu o innym składzie, choć w handlu wszystkie te nazwy funkcjonują obok siebie jako odmiany:

• Rubelit – od czerwieni do różowoczerwieni; różowe i czerwone tony wiąże się z manganem, a w wielu złożach pogłębia je naturalne promieniowanie. Granica z „turmalinem różowym” bywa sporna, bo różne ośrodki gemmologiczne ustalają ją inaczej.
• Indygolit – od jasnoniebieskiego do niebieskozielonego; barwią go domieszki, między innymi żelazo i tytan.
• Werdelit – zielony; zieleń pochodzi od żelaza i innych domieszek, a intensywnie zielone kamienie z Afryki barwi zwykle chrom i wanad.
• Dravit – osobny gatunek, bogaty w magnez; od żółtobrązowego do ciemnobrązowego.
• Schorl – osobny gatunek, bogaty w żelazo; czarny, najpospolitszy, rzadko przezroczysty.
• Achroit – bezbarwny, bo brakuje w nim domieszek, które dawałyby barwę.
• Turmalin arbuzowy – dwubarwny: różowy w środku i zielony na zewnątrz albo odwrotnie; strefy powstają, gdy skład zmienia się podczas wzrostu kryształu.
• Paraiba – neonowy niebieski lub zielony, barwiony miedzią i manganem.

Paraibę odkryto pod koniec lat 80. XX wieku w Brazylii, w stanie Paraíba, i od niej wzięła nazwę. Kamienie o podobnym składzie znaleziono później także w Afryce. To jedna z najrzadszych odmian, dlatego handlarze chętnie dopisują tę nazwę do kamieni, które na nią nie zasługują.

Sama barwa nie mówi jeszcze, skąd się wzięła, dlatego poniższy schemat łączy przyczyny barwy z odmianami.

Jak dobrać turmalin do metalu i innych kamieni?

Zasada jest prosta: metal ma podkreślić barwę, a nie z nią konkurować. Różowy i czerwony rubelit dobrze wygląda w białym złocie lub srebrze, które uspokajają jego ciepło, a w żółtym złocie robi się bardziej nasycony. Zielony werdelit wypada korzystnie w żółtym złocie, bo ciepły metal łączy się z zielenią. Niebieskie i neonowe turmaliny najlepiej pokazują się w metalu białym. Brązowy dravit pasuje do żółtego i różowego złota.

Turmalin arbuzowy lubi prostą oprawę, bo barwa jest tu głównym ozdobnikiem. Z diamentami i bezbarwnymi kamieniami zestawiaj go oszczędnie: kilka drobnych brylantów wokół wystarczy. Różowe odcienie porównasz z innymi kamieniami w tekstach pierścionek z różowym oczkiem i czerwone kolczyki: rubin, granat czy spinel, a ogólny porządek barw znajdziesz w przewodniku po kamieniach szlachetnych według barwy.

Z warsztatu: kamień do oprawy oglądam zawsze w świetle dziennym i żarowym, bo barwa, która w jednym oświetleniu jest czysta, w drugim bywa ciemniejsza lub bardziej brudna. Klientom radzę zrobić to samo przy oknie i pod lampą w domu, zanim zdecydują.

Częsty błąd: uznać nazwę handlową za dowód. „Paraiba” oznacza turmalin o nasyconej niebieskiej do zielonej barwie, zawdzięczanej miedzi i manganowi, niezależnie od miejsca pochodzenia; obecność miedzi potwierdza badanie laboratoryjne, a neonowy odcień sam o niczym nie przesądza.

Podobnie „rubelit” opisuje barwę, a nie jakość kamienia, więc czerwony, ale zmętniały lub pełen pęknięć okaz zostaje przeciętny.

Tradycja przypisywała poszczególnym barwom różne znaczenia, ale to wierzenia, których gemmologia nie potwierdza.

Jak nosić i oprawiać turmalin, kamień tęczy?

Trzeba pamiętać o kruchości: turmalin ma twardość 7–7,5, ale pęknięcia wewnątrz osłabiają go przy uderzeniu. Pierścionek zdejmuj przy pracy i sporcie, a narożniki szlifu zakryj oprawą. Do codziennego noszenia najbezpieczniejsze są kolczyki i wisiorki. Sposób mycia i przechowywania omawia tekst o turmalinie jako minerale; tu dodamy tylko, że barwne kamienie warto raz w roku pokazać jubilerowi razem z oprawą.

Gotowe wyroby z kamieniami szlachetnymi i brylantami znajdziesz w kategorii biżuteria z kamieniami szlachetnymi oraz wśród pierścionków z białego złota. Jeśli marzy Ci się turmalin w konkretnej barwie i oprawie, wykonamy go na zamówienie – zostaw kontakt i opisz pomysł, a doradzimy dobór kamienia i metalu.

Najczęstsze pytania o turmalin