Granat kamień: odmiany, twardość i symbolika według tradycji

Czym jest granat kamień szlachetny?

Nazwa pochodzi od łacińskiego słowa „granatum”, czyli owocu granatu, którego czerwone nasiona przypominają drobne kamienie. Stąd skojarzenie, które rozpoznaje każdy: granat to kamień koloru ciemnej czerwieni. Jest to prawda dla większości, ale nie dla wszystkich, bo odmiany grossularu i andradytu bywają zielone, żółte, pomarańczowe, a nawet prawie czarne.

Częsty błąd: mylenie nazwy kamienia z nazwą barwy. Kolor granatowy to ciemny niebieski, a typowy granat jest czerwony. Szafir w głębokim błękicie nazywany bywa „granatowym”, ale z granatem nie ma nic wspólnego.

Granaty krystalizują w układzie regularnym, są zwykle pojedynczo załamujące światło (zdarza się anomalne podwójne załamanie) i nie mają wyraźnej łupliwości, co oznacza, że nie rozszczepiają się wzdłuż płaszczyzn i trudniej o ukruszenie krawędzi. Twardość mieści się zwykle między 6,5 a 7,5 w skali Mohsa, zależnie od odmiany.

Jakie są odmiany granatu?

• Pirop (magnez i glin): intensywna czerwień, czasem z odcieniem brązu. Nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego „ognisty”. Czerwone piropy z Czech wydobywano od wieków, a w XIX wieku były szczególnie modne jako granaty czeskie i tworzyły charakterystyczną biżuterię ze zwartych kamyków.
• Almandyn (żelazo i glin): ciemna czerwień, często z brązowym lub fioletowym odcieniem, najczęściej spotykana odmiana.
• Spessartyn (mangan i glin): od pomarańczowego do czerwonobrązowego; nazwa pochodzi od niemieckiego pasma Spessart.
• Grossular (wapń i glin): barwa bardzo różna. Zielony wariant z domieszkami wanadu lub chromu to tsavoryt, odkryty w Tanzanii w latach 60. XX wieku; pomarańczowo-brązowy to hessonit.
• Andradyt (wapń i żelazo): w zielonej odmianie demantoid słynie z bardzo silnego blasku i dyspersji wyższej niż w diamencie. Znany jest od XIX wieku z Uralu, a w środku często ma włókniste inkluzje zwane „końskim ogonem”, które jubiler odczytuje jako cechę naturalnego kamienia.
• Uwarowit (wapń i chrom): intensywna zieleń, ale tworzy zwykle drobne kryształki w skupiskach, więc rzadko nadaje się do szlifowania.

Osobną nazwę ma rodolit, różowofioletowa odmiana, która jest mieszaniną pirop-almandyn. Poszczególne odmiany różnią się też ceną, ale o jakości w pierwszej kolejności decydują barwa, przejrzystość i szlif. Dodatkowy opis grup granatu znajdziesz w tekście o rodzajach granatu.

Skąd pochodzą granaty i jak były używane w historii?

Złoża granatów znajdują się na niemal wszystkich kontynentach: w Afryce (m.in. Tanzania i Kenia), w Azji (m.in. Indie i Sri Lanka), w Ameryce Północnej oraz w Europie. Granaty towarzyszą ludziom od tysięcy lat. Ozdoby z granatów odnajdywano w grobach starożytnego Egiptu. W rzymskich pierścieniach sygnetowych w granacie rytowano pieczęcie, a we wczesnym średniowieczu granaty o rozmaitych kształtach wprawiano w złote zdobienia, o czym świadczą okazałe zapinki i ozdoby z siódmego wieku znalezione w angielskim Sutton Hoo.

Często powtarza się też mit o Persefonie, ale dotyczy on owocu, nie kamienia: według niego zjedzenie kilku nasion granatu związało boginię z podziemiami i nie pozwoliło jej zostać wśród żywych na stałe. Ta opowieść wzmocniła jednak skojarzenia granatu z miłością, rozstaniem i tajemnicą.

Co oznaczał granat w tradycji?

W dawnych wierzeniach czerwone kamienie wiązano z krwią, ogniem i życiem. Według tradycji granat uchodził za kamień podróżnych i wojowników, mający im towarzyszyć w drodze, a legenda głosi, że rozświetlał arkę Noego. W polskich zestawieniach granat bywa wiązany ze styczniem jako kamień urodzeniowy.

To wszystko są symbole, zwyczaje i legendy. Nauka nie potwierdza, by jakikolwiek kamień oddziaływał na samopoczucie lub zdrowie, i dlatego granatowi nie przypisujemy takich właściwości. Jeśli komuś taki kamień kojarzy się z odwagą lub pasją, to jego osobiste skojarzenie, które pracownia uszanuje, ale niczego nie obiecuje. Szerzej o dawnych wierzeniach przeczytasz w poradzie o kamieniach jako talizmanach.

Jak nosić i pielęgnować biżuterię z granatem?

Granat wybacza więcej niż wiele innych kamieni, ale nie jest niezniszczalny. Czyść go ciepłą wodą z odrobiną delikatnego mydła i miękką szczoteczką, bez agresywnych środków. Myjkę ultradźwiękową zostaw jubilerowi, bo okaz z inkluzjami lub pęknięciami może jej nie znieść; szczególnie wrażliwe są demantoidy i kamienie z licznymi inkluzjami. Nie narażaj kamienia na gwałtowne zmiany temperatury, o czym przeczytasz w tekście o ochronie kamieni przed uszkodzeniami termicznymi.

Z warsztatu: w pierścionku granat narażony jest na uderzenia o krawędzie, dlatego raz w roku pokaż wyrób jubilerowi, który sprawdzi osadzenie kamienia i krapy.

W starej biżuterii zdarza się dublet, czyli cienka płytka granatu naklejona na szkło, więc przy kupnie zabytkowego wyrobu zapytaj o autentyczność i budowę kamienia. Takich rzeczy nie widać gołym okiem, a rozstrzyga je badanie gemmologiczne; o jego metodach przeczytasz w tekście o testach gemmologicznych.

Czerwony granat bywa mylony z rubinem lub spinelem, szczególnie w kolczykach. Różnicę, w tym wyraźnie niższą twardość granatu i inny charakter blasku, opisuje porada rubin, granat czy spinel.

Czy można zamówić biżuterię z granatem?

Jeśli szukasz granatu konkretnej odmiany lub barwy, na przykład zielonego tsavorytu albo ciemnoczerwonego almandynu, najlepiej omówić wyrób indywidualnie. Projektujemy i wykonujemy biżuterię na zamówienie, także tematyczną, historyczną czy religijną. Opowiedz nam o swoim pomyśle, a przygotujemy projekt i wycenę. Napisz do pracowni. Pomysły na efektowny pierścionek znajdziesz w tekście o pierścionku koktajlowym z granatem, a nazwy i barwy innych kamieni w przewodniku po kamieniach szlachetnych.

Granat kamień ma więc dwie strony: gemmologiczną, którą można sprawdzić, i symboliczną, którą trzeba traktować jak tradycję.

Najczęstsze pytania