Skarb z Eginy: minojska biżuteria ze złota i lapis lazuli

Czym jest skarb z Eginy?

Skarb z Eginy to zespół złotych przedmiotów, które według przekazów odnaleziono w grobowcu na greckiej wyspie Egina. Na podstawie stylu i motywów Muzeum Brytyjskie zalicza go do kultury minojskiej, czyli cywilizacji epoki brązu na Krecie, i datuje na lata 1850–1550 p.n.e.; badacze wskazują jednak także na wpływy mykeńskie, bliskowschodnie i egipskie. Muzeum Brytyjskie kupiło większość przedmiotów w 1892 roku, kolejne dokupiło w 1914. W skład wchodzą dwie pary kolczyków, trzy diademy, wisiorek noszony na piersi, bransoleta, złoty kubek, cztery pierścienie, ozdobne płytki oraz paciorki i zawieszki ze złota, lapis lazuli, ametystu, kwarcu, karneolu i zielonego jaspisu.

Skarb bywa błędnie nazywany egipskim: choć w ozdobach widać wpływy sztuki wschodniej, nie jest to biżuteria egipska. Pierwotnie, w publikacji Arthura Evansa z lat 1892–1893, opisano go jako mykeński. Przypisanie go kulturze minojskiej upowszechniło się od lat 50. XX wieku, głównie za sprawą badań Reynolda Higginsa. Do dziś nie wszyscy badacze są zgodni, czy to jeden zespół ozdób z jednego grobu.

Skąd pochodzi skarb z Eginy: Egina czy Kreta?

Pochodzenie skarbu jest zagadką. Przedmioty pojawiły się w 1891 roku, a sprzedaż odbyła się przez pośrednika. Okoliczności znaleziska opisywano niespójnie, a część badaczy sądzi, że nie wszystkie przedmioty tworzą jeden zespół. Wielu badaczy wskazuje cmentarzysko Chryssolakkos w Malii na Krecie, gdzie lokalni szabrownicy opróżnili groby, zanim dotarli tam archeolodzy. Inni, w tym autorzy monografii wydanej przez Muzeum Brytyjskie pod redakcją J. Lesley Fitton, uznają za bardziej prawdopodobne grobowce środkowoheladzkie w Kolonna na Eginie. Sprawa nie jest rozstrzygnięta.

Dla jubilera ta niepewność nie zmienia sedna: ozdoby są dziełem złotników bardzo wysokiej klasy. Dla czytelnika ma jednak znaczenie, bo pokazuje, że o zabytkach często wiemy mniej, niż sugerują podpisy w muzeach. Skarb z Eginy to nazwa historyczna, a nie dowód miejsca odkrycia.

Częsty błąd: przypisywanie skarbowi z Eginy egipskiego pochodzenia lub podawanie Eginy albo Malii jako pewnego miejsca odkrycia. Jedno i drugie powtarza się w popularnych tekstach, a badacze mówią raczej o wpływach z wielu stron i o niepewności co do miejsca.

Jak wykonano biżuterię ze skarbu z Eginy?

Najciekawsze są pierścienie. Główki mają kształt tarczy lub łuku, a wnętrze podzielono cienkimi złotymi blaszkami na komórki, w których osadzono kawałki lapis lazuli. Taka technika, inkrustacja w komórkach ze złotych blaszek, zbliżona do cloisonné (ta nazwa dotyczy zwykle emalii), wymaga precyzji: kamień trzeba przyciąć tak, by wszedł w komórkę bez szczeliny, a blaszki wlutować równo. Do dziś używają jej złotnicy, choć narzędzia są inne.

Lapis lazuli to nie jeden minerał, lecz skała złożona głównie z lazurytu, z domieszką kalcytu i pirytu. Twardość wynosi około 5 do 5,5 w skali Mohsa, więc kamień jest miękki i dobrze się go obrabia, ale łatwo go zarysować. Blask złota i głębia błękitu dają kontrast, który i dziś robi wrażenie. O samym kamieniu piszemy w poradzie o lapis lazuli oraz w poradzie o lapis lazuli w starożytności.

Skąd lapis w epoce brązu? W starożytności najważniejsze znane złoża leżały w Badachszanie na terenie dzisiejszego Afganistanu, a kamień trafiał do Mezopotamii i Egiptu handlem na ogromne odległości. Skąd pochodzi lapis ze skarbu, nie wiadomo: źródła tego nie rozstrzygają. Pewne jest tylko to, że błękitny kamień ceniono tak, że w pierścieniu osadzano go w złocie.

Z warsztatu: przy inkrustacji komórkowej najtrudniejsze nie jest cięcie kamienia, lecz dopasowanie go do komórki, tak by blaszka obejmowała go ciasno, a nie z luzem. Luz widać po latach, bo kamień się porusza, a komórka się przeciera. To samo dotyczy replik: dobra praca zaczyna się od szablonu każdej komórki.

Co to jest węzeł Heraklesa w biżuterii starożytnej?

To osobna ciekawostka, niezwiązana ze skarbem z Eginy: węzeł Heraklesa, czyli splot dwóch pętli, który w antyku kojarzono z bohaterem Heraklesem. Motyw stał się popularny w biżuterii hellenistycznej, a więc wiele wieków po czasach, z których pochodzi skarb.

W biżuterii hellenistycznej węzeł wiązano z miłością, małżeństwem i ochroną. Według przekazu rzymski autor Festus pisze o pasie panny młodej wiązanym w taki węzeł, który mąż rozwiązywał po ślubie. To tradycja i symbol, nie obietnica skutku: o noszeniu węzła decyduje dziś głównie jego forma, czyli zgrabny splot, który dobrze układa się w pierścieniu i bransolecie.

Czy biżuterię z Eginy można odtworzyć?

Formy tych ozdób są proste i czyste, więc dobrze znoszą współczesną interpretację: tarczowata główka z kamieniem w złotych komórkach, kolczyki z łańcuszkami i płytkami. Kamień zamknięty w komórce jest obejmowany blaszką dookoła, więc nie opiera się tylko na kilku łapkach. Pierścień inspirowany tymi wzorami wymaga starannego projektu każdej komórki. Jeśli chcesz taki pierścień, zostaw kontakt i opisz pomysł, a przygotujemy projekt i wycenę.

Ogólniejszy kontekst historii złotnictwa zawiera porada o złocie w historii.

O pierścieniach z pieczęcią pisze porada o historii sygnetów, a o dawnych kolczykach – historia kolczyków. Gotowe wyroby ze złota obejrzysz w kategorii złote pierścionki.

Dlaczego skarb z Eginy wciąż fascynuje?

Skarb z Eginy pokazuje, jak wcześnie jubilerstwo osiągnęło wysoki poziom. Cienkie blaszki, równe komórki, łańcuszki i drobne figurki powstały bez współczesnych narzędzi, a mimo to wyglądają nowocześnie. Dokładnego miejsca znaleziska nie znamy, ale to nie umniejsza rzemiosła, które widać w każdym przedmiocie.

Najczęstsze pytania