Historia kolczyków – kto wymyślił kolczyki?

Jakie są najstarsze kolczyki znane człowiekowi?

Na pytanie, kto wymyślił kolczyki, nie ma jednej odpowiedzi, bo ozdabianie uszu jest co najmniej tak stare jak pismo. Jedne z najstarszych znanych kolczyków ze złota to obręcze i ozdoby w kształcie półksiężyca z cmentarzyska królewskiego w Ur, w dzisiejszym Iraku, datowane na około 2600–2450 lat p.n.e. Źródła podają daty różniące się o kilkadziesiąt lat, więc zakres traktuj orientacyjnie. Znaleziono tam między innymi ozdoby z grobu królowej Puabi. Ozdoby uszu z innych materiałów, na przykład kamienia czy kości, bywają jeszcze starsze.

Starsze są ślady samego ozdabiania uszu. Ötzi, człowiek z alpejskiego lodowca, żył około 5300 lat temu i miał w płatkach uszu duże otwory. Świadczą one o rozciąganiu lub przekłuwaniu uszu, ale nie dowodzą, że nosił kolczyki. Szerzej o najdawniejszych ozdobach piszemy w poradzie o najstarszej biżuterii świata.

Jakie znaczenie miały kolczyki w starożytności?

W Egipcie kolczyki, a przynajmniej przekłute uszy na wizerunkach, pojawiają się w II tysiącleciu p.n.e., w tak zwanym drugim okresie przejściowym. Badacze łączą tę modę z wpływami z Nubii lub z Azji. W połowie XVIII dynastii nosiły je dorosłe osoby i dzieci obu płci; uszy ma przekłute także mumia Tutanchamona, a w jego grobowcu znaleziono kolczyki. Co do szczegółów, na przykład tego, czy królowie nosili je w dorosłym życiu, egiptolodzy się spierają.

W Grecji w IV–III wieku p.n.e., w epoce hellenistycznej, popularne były złote kolczyki zakończone głowami zwierząt, na przykład lwów, co potwierdzają zbiory muzealne. W Rzymie Pliniusz Starszy w „Historii naturalnej” z I wieku n.e. krytykował kobiety zawieszające w uszach po dwie lub trzy perły, aby stukały o siebie; podobnie pisał Seneka. Dowodzi to, że cenne kolczyki były w starożytności znakiem zamożności, choć sama moda była różna w różnych kulturach. Złoto, z którego robiono te ozdoby, opisujemy w poradzie o historii i cechach złota.

Kto wymyślił kolczyki i kto zaczął je wytwarzać seryjnie?

Nie wiemy, kto pierwszy zawiesił ozdobę w uchu. Kolczyki pojawiają się w źródłach archeologicznych wielu kultur, a ich forma zależała od lokalnej mody. Znamy za to technikę: już złote ozdoby z Ur łączą kutą blaszkę i drut z lutowaniem i oprawianiem kamieni. Wytwarzanie seryjne wiąże się z rozwojem manufaktur i przemysłu w XVIII–XIX wieku.

Z warsztatu: w kolczyku zużywa się najszybciej to, co się rusza, czyli sztyft i zapięcie, a nie sama ozdoba. Gdy ktoś przynosi odziedziczone kolczyki, zaczynamy od sprawdzenia sztyftu i zatyczki: wygięty sztyft albo wytarty zatrzask bywają powodem zgubienia pary, a dopiero potem oglądamy oprawę kamieni.

Jak zmieniały się kolczyki i ich zapięcia od średniowiecza po dziś?

W średniowiecznej Europie kolczyki niemal zniknęły z mody, bo uszy zasłaniały nakrycia głowy i fryzury, a później wysokie kryzy. Według opracowań wróciły w XVI i XVII wieku. W XVII wieku modne były gruszkowate perły, a w XVIII wieku długie girandole i pendeloki, czyli kolczyki z jednym lub kilkoma zwisami. Na portretach dworzan z przełomu XVI i XVII wieku, a później także Karola I, widać pojedynczą perłę w jednym uchu. Dawne kolczyki zwykle zawieszano na haczyku z drutu przeciągniętym przez płatek.

Osobną gałęzią są klipsy, czyli kolczyki dla uszu nieprzekłutych; kiedy dokładnie się upowszechniły, źródła podają różnie, więc dat nie podajemy. Dziś spotkasz kilka typów zapięć:

• sztyft z zatyczką, zwaną motylkiem: prosty i lekki, dobry do kolczyków z kamieniem,
• zapięcie angielskie, czyli zawiasowy zatrzask: trzyma mocniej, więc pasuje do cięższych ozdób,
• wkrętka: zatyczka przykręcana od tyłu na sztyft, do uszu przekłutych, szczegóły opisujemy w poradzie o kolczykach wkrętkach,
• klips: dociska płatek, więc nie wymaga przekłutego ucha.

Szczegóły działania zatyczek omawia porada o kolczykach z motylkiem.

Częsty błąd: noszenie odziedziczonych, bardzo starych kolczyków bez przeglądu. Drut haczyka lub sztyftu bywa zmęczony i pęka, a zapięcie jest często wytarte, więc dawne kolczyki najpierw pokaż jubilerowi, a dopiero potem zakładaj na co dzień.

Kolczyki a obyczaje – ciekawostka o kolczykach męskich

Moda na kolczyki zależała od epoki i kultury: w Egipcie przekłute uszy widać na wizerunkach kobiet, mężczyzn i dzieci, a u Pliniusza i Seneki słyną opisy kobiecych pereł. W Anglii na przełomie XVI i XVII wieku pojedyncza perła w uchu bywała modą dworską. Dziś kolczyki noszone są niezależnie od płci, a kolczyki męskie wykonujemy na zamówienie.

Jak wyglądała historia kolczyków na przestrzeni wieków?

Historia kolczyków to kilka tysięcy lat zmieniającej się mody: od złotych ozdób z Ur, przez egipskie i greckie wzory, po perły Rzymianek i barokowe girandole. Samo ozdabianie uszu jest dużo starsze od złotych kolczyków, a klipsy dla uszu nieprzekłutych są znacznie młodsze.

Kolczyki ze złota z różnymi zapięciami obejrzysz w kategorii kolczyki złote, a o perłach w uchu, ulubionej ozdobie wielu epok, piszemy w poradzie o kolczykach z perłami.

Najczęstsze pytania