Cyrkonia a diament i cyrkon: trzy różne kamienie

Skąd zamieszanie między cyrkonem a cyrkonią?

Nazwy brzmią niemal tak samo, a kamienie są kompletnie różne. Cyrkon (angielskie zircon) to minerał, który powstał w skorupie ziemskiej. Cyrkonia (cubic zirconia) to materiał wytworzony przemysłowo z tlenku cyrkonu, stabilizowany dodatkami, najczęściej tlenkiem itru. Łączy je tylko to, że oba zawierają pierwiastek cyrkon (Zr), stąd podobne nazwy.

W polskim handlu słowo „cyrkonie” oznacza w praktyce kamienie z cyrkonii: bezbarwne, błyszczące, osadzone w srebrze, białym złocie lub biżuterii fantazyjnej. Prawdziwy cyrkon spotyka się rzadziej i zwykle jest sprzedawany jako kamień o określonej barwie. Jeśli opis podaje tylko „cyrkonia” lub „cyrkonie”, chodzi o kamień syntetyczny. Szerzej opisuje go porada o cyrkoniach.

Czym jest cyrkon i skąd pochodzi?

Cyrkon to krzemian cyrkonu, minerał o strukturze tetragonalnej. Nazwa wywodzi się z perskiego słowa zargun, które tłumaczy się jako „o barwie złota”. Występuje w barwach brązowej, żółtej, pomarańczowej, czerwonej, zielonej i niebieskiej oraz jako kamień bezbarwny. Odmiany żółte, pomarańczowe i czerwone dawniej nazywano hiacyntem.

Niebieskie i bezbarwne cyrkony w jubilerstwie powstają zwykle przez wygrzewanie brązowych kamieni w temperaturze rzędu 800–1000 °C. To zabieg powszechnie stosowany i opisany w literaturze gemmologicznej, a kolor takich kamieni bywa wrażliwy na światło i ciepło. Złoża znane są między innymi na Sri Lance i w Kambodży, a największym producentem surowca cyrkonowego jest dziś Australia.

Cyrkon należy też do najstarszych minerałów, jakie datowano na Ziemi: ziarna z Jack Hills w Australii Zachodniej mają ponad 4,4 miliarda lat. Dla biżuterii nie ma to znaczenia, ale pokazuje, jak trwały jest ten minerał jako materiał geologiczny. Jako kamień oszlifowany jest za to dość kruchy, o czym niżej.

Cyrkonia a diament: co je odróżnia w praktyce?

Diament zbudowany jest z węgla i ma twardość 10 w skali Mohsa. Cyrkonia ma 8–8,5, a cyrkon 6,5–7,5. Gęstość w g/cm³ wynosi odpowiednio 3,52, 5,6–6,0 i 4,6–4,7. Załamanie światła to około 2,42, 2,15–2,18 i 1,92–2,02. Podane wartości cyrkonu dotyczą kamieni o w pełni zachowanej strukturze kryształu; w odmianach ze zniszczoną strukturą gęstość i załamanie są niższe.

Najbardziej widoczna dla jubilera jest różnica w podwójnym załamaniu. Cyrkon rozdziela światło na dwa promienie, więc pod lupą krawędzie tylnych fasetek wydają się podwojone. Diament i cyrkonia mają jedno załamanie, więc takiego efektu nie dają.

Z warsztatu: najprościej odróżnić luźne kamienie o tej samej średnicy po wadze. Cyrkonia jest wyraźnie cięższa od diamentu, bo ma znacznie większą gęstość. W oprawie waga nie pomoże, tam potrzebne jest badanie gemmologiczne. Opisujemy to w poradzie jak odróżnić diament od cyrkonii.

Jak cyrkon sprawdza się na co dzień?

Twardość 6,5–7,5 oznacza, że cyrkon jest dość twardy, ale zarazem kruchy. Krawędzie fasetek mogą się z czasem ścierać, a mocne uderzenie potrafi je wyszczerbić. Dlatego cyrkon chętniej wybiera się do wisiorków i kolczyków, a w pierścionku codziennego użytku wymaga ostrożnej oprawy.

Cyrkonia jest twardsza od cyrkonu, ale także nie jest niezniszczalna. W pierścionkach noszonych codziennie jej powierzchnia z czasem się rysuje i traci połysk, co widać zwłaszcza przy stałym kontakcie z twardymi przedmiotami. Diament ze swoją twardością 10 jest odporny na zarysowania, choć mocny cios może go uszkodzić w kierunku łupliwości.

Częsty błąd: czyszczenie kamieni mocnymi środkami albo ostrą szczoteczką. Wystarczy ciepła woda, odrobina łagodnego mydła i miękka szczoteczka. Luźnego kamienia nie próbuj dokręcać sam: zanieś ozdobę do jubilera.

Czy cyrkon to alternatywa dla diamentów?

Bezbarwny cyrkon rzeczywiście bywał w dawnych czasach używany jako zamiennik diamentu, bo ma silny blask. Dziś jednak tak go raczej nie traktujemy. Cyrkon ma inne właściwości optyczne, jest mniej twardy i ma charakterystyczne podwójne załamanie. To kamień, który warto cenić za własną barwę i blask, a nie jako imitację.

Diament i cyrkon nadają się do innych zadań. Diament jest najtwardszy ze znanych minerałów, więc dobrze znosi codzienne noszenie, szczególnie w pierścionkach i obrączkach. Cyrkon, zwłaszcza niebieski, zielony czy czerwony, pasuje do biżuterii noszonej na okazje albo do delikatniejszych form. Jeśli porównujesz twardość kamieni pod kątem codziennego noszenia, pomoże porada o diamencie, szafirze i moissanicie.

Warto też oddzielić diament naturalny od laboratoryjnego. Diament wyhodowany w laboratorium jest nadal diamentem: ma ten sam skład i te same właściwości, co opisuje porada o diamentach syntetycznych. Cyrkonia nie jest diamentem w żadnym sensie, tylko osobnym materiałem. Wybór ozdoby z cyrkonią w eleganckiej stylizacji omawia porada o biżuterii z cyrkoniami.

Jak wybrać kamień do biżuterii?

Zacznij od tego, jak będziesz nosić ozdobę. Do pierścionka noszonego codziennie wybierz kamień twardszy i dobrze osadzony. Do wisiorka lub kolczyków możesz sięgnąć po kamień kruchszy, taki jak cyrkon. Zapytaj o nazwę kamienia: „cyrkon” i „cyrkonia” to dwie różne odpowiedzi. Jeśli wybierasz diament, zobacz pierścionki z brylantami.

Szukasz ozdoby z konkretnym kamieniem albo własnej oprawy? Projektujemy i wykonujemy biżuterię na zamówienie – zostaw kontakt, a dobierzemy kamień i oprawę do sposobu noszenia.

Najczęstsze pytania