Technika odlewu – metoda traconego wosku

Na czym polega metoda traconego wosku?

Zasada jest prosta, a wykonanie wymaga precyzji. Wosk bardzo dokładnie oddaje kształt, więc model woskowy jest wierną kopią przyszłego wyrobu. Wokół niego powstaje forma z masy odpornej na wysoką temperaturę. Po podgrzaniu wosk wypływa, a w formie zostaje pustka o kształcie modelu. Do niej trafia metal.

Jedna forma służy zwykle do jednego odlewu, bo po wyjęciu metalu trzeba ją rozbić. Powtarzalność daje dopiero gumowa forma, z której wtryskuje się kolejne modele woskowe. Sam metal i tak trafia za każdym razem do nowej formy z masy.

Etapy odlewu: od wosku do gotowej biżuterii

1. Model woskowy. Wykonuje się go ręcznie, rzeźbiąc wosk, albo wtryskując wosk do gumowej formy zrobionej według wzorca. Model może też powstać w druku 3D z żywicy przeznaczonej do wypalania. O tej technice pisze porada o projektowaniu biżuterii w druku 3D.

2. Drzewko. Kilka modeli łączy się woskowymi prętami, czyli kanałami wlewowymi, w drzewko. Kanały wyznaczają drogę, którą popłynie metal. Ich układ w dużej mierze decyduje o jakości odlewu.

3. Forma. Drzewko umieszcza się w metalowym cylindrze i zalewa masą formierską, czyli ogniotrwałą masą gipsową. Z masy usuwa się powietrze przez próżnię lub wibrację. Potem forma odpoczywa zwykle od godziny do kilku godzin, według zaleceń producenta masy.

4. Wytopienie wosku i wypalenie formy. Cylinder trafia do pieca. Najpierw wosk wypływa przez kanały. Potem temperatura rośnie stopniowo, z przystankami, według harmonogramu zalecanego dla danej masy, a w typowym programie przekracza 700 °C. Wypalenie usuwa resztki wosku i utwardza formę.

5. Odlew. Metal topi się osobno. Temperatura topnienia zależy od stopu, o czym pisze porada o temperaturze topnienia złota. Do formy metal trafia siłą odśrodkową w wirówce albo przez podciśnienie. Forma musi mieć odpowiednią temperaturę, bo zbyt zimna zastyga metal, zanim wypełni wszystkie zakamarki.

6. Wyjęcie i obróbka. Po ostygnięciu cylinder zanurza się w wodzie, a masa kruszy się i odpada. Odlewy odcina się od drzewka, szlifuje, poleruje i, jeśli trzeba, oprawia w nich kamienie.

Co może pójść nie tak w odlewie?

Wosk wiernie oddaje każdy szczegół, także błąd. Rysa na modelu powtórzy się w metalu. Typowe wady odlewu to niedolewy, czyli niewypełnione miejsca cienkich elementów, chropowata powierzchnia i porowatość. Przyczyną bywa niewłaściwe wypalenie formy, zły układ kanałów wlewowych albo zbyt chłodna forma w chwili odlewu.

Dlatego model ogląda się pod lupą przed zalaniem masą. Cała praca skupia się na modelu, a to wymaga cierpliwości i ręki rzeźbiarza. Gdy odlew się nie uda, woskowy model z tej formy już nie wróci, bo wosk wypłynął. Trzeba wykonać nowy model, chyba że istnieje gumowa forma wzorca, z której wtryśnie się kolejny.

Z warsztatu: najtrudniej wypełniają się cienkie, ostre elementy, na przykład ażury i wąskie ramiona oprawy. Projektując model do odlewu, zwykle pogrubia się je odrobinę i dodaje kanał wlewowy w ich pobliżu, by metal dotarł wszędzie.

Częsty błąd: traktowanie surowego odlewu jak gotowego wyrobu. Ma ślady po kanałach, chropowatą powierzchnię i wymaga obróbki, zanim stanie się biżuterią.

Skąd wzięła się metoda traconego wosku?

To jedna z najstarszych technik obróbki metalu. Według części badaczy najstarsze znane przykłady to złote przedmioty z cmentarzyska w Warnie w Bułgarii, datowane na V tysiąclecie p.n.e. Do najstarszych należą też miedziane przedmioty ze skarbu z Nahal Mishmar na Pustyni Judzkiej, z IV tysiąclecia p.n.e. Daty bywają podawane różnie.

W Afryce Zachodniej metodę tę stosowali złotnicy ludu Akan. Odlewali na wosk tracony odważniki do ważenia złotego pyłu, zwane abrammuo, z mosiądzu, oraz ozdoby. Opisuje to porada o złocie Afryki. Dwa wisiorki poniżej pochodzą z Afryki Zachodniej. Według opisu źródłowego zdjęć wykonano je tą techniką.

Odlew czy kucie: kiedy metoda traconego wosku ma sens?

Odlew sprawdza się przy formach rzeźbiarskich, reliefach i ażurach, których nie da się wykuć ani wygiąć z drutu. Pozwala też powtarzać wzór, gdy ma powstać więcej sztuk. Wyroby kute z blachy lub drutu mają zwykle zwartszą strukturę metalu, a odlew bywa bardziej porowaty, jeśli proces nie jest przeprowadzony starannie. O wyborze decyduje projekt, nie moda na technikę.

Różnice między pracą jubilera i złotnika opisuje porada złotnik czy jubiler, a o metalach, w których się odlewa, porada o kruszcach. Tę samą technikę w odniesieniu do wyrobu jubilerskiego opisuje porada jak powstaje biżuteria w odlewie na wosk tracony.

Technika odlewu metodą traconego wosku na zamówienie

Wykonamy to na zamówienie – zostaw kontakt i opisz, co chcesz odtworzyć. Czy dany wzór najlepiej odlać, czy wykuć, ustalamy przy projekcie. Więcej o pracy na indywidualne zlecenie pisze porada o biżuterii na indywidualne zamówienie.

Metoda traconego wosku daje wierność detali, ale wymaga dobrego modelu, szczelnej formy i obróbki po odlewie. Dobrze zrobiony model woskowy jest połową sukcesu.

Najczęstsze pytania o metodę traconego wosku