Erazm Kamyn: renesansowy projektant biżuterii czy zwykły złotnik?

Co wiemy o Erazmie Kamynie?

Baza muzealna Staatliche Museen zu Berlin (smb.museum-digital.de, wpis o osobie) opisuje Erasmusa Kamyna jako polskiego rytownika i złotnika. Był synem złotnika Benedykta Kamyna, który zmarł w 1564 roku. W latach 1541–1546 uczył się u Andrzeja Gwoździa, swojego przyszłego szwagra, a od 1553 roku figuruje w księdze cechu złotniczego jako mistrz. Ta sama baza podaje jego śmierć w 1585 roku.

To zarys biografii oparty na jednej bazie muzealnej. Innych szczegółów, na przykład funkcji w cechu czy urzędów miejskich, nie udało się potwierdzić w niezależnym źródle, więc ich nie podajemy. Rok 1592 pochodzi z karty tytułowej wzornika (niżej).

Czym był wzornik i po co złotnikowi rysunek?

Każda ozdoba zaczyna się od rysunku. Rysunek pokazuje kształt, proporcje i układ zdobień, zanim ktokolwiek weźmie do ręki metal. Dlatego już w XVI wieku powstawały wzorniki: drukowane zbiory wzorów, z których korzystali złotnicy, a nieraz także snycerze czy kamieniarze. Kupowało się arkusz, a nie projekt na zamówienie.

Druk wzorów dla złotników rozwijał się w Europie w pierwszej połowie XVI wieku. Hans Holbein Młodszy zostawił na przykład rysunki zawieszek, zapinek i odznak do kapeluszy.

Wzorniki tłumaczą między innymi, dlaczego dawna biżuteria z jednego kręgu kulturowego bywa do siebie podobna. Motywy krążyły razem z odbitkami, a każdy warsztat wykonywał je na swój sposób.

Jest tu rozbieżność dat: karta tytułowa podaje rok 1592, a baza muzealna śmierć Erazma w 1585 roku. Nie wiemy, czy wzornik wydano po jego śmierci, czy podpisał się inny członek rodziny. Dlatego mówimy o wzorniku podpisanym nazwiskiem Kamyna i nie przypisujemy Erazmowi tych wzorów z całą pewnością.

Jak wyglądały wzory z wzornika podpisanego nazwiskiem Kamyna?

Tablica z reprodukcji pokazuje styl epoki. Widać na niej głównie fryzy i zawieszki: zwoje roślinne, maszkarony (czyli ozdobne twarze lub groteskowe postacie), zawieszki w kształcie owoców (Nr 9) i kulek (Nr 10). Taki ornament dobrze przenosił się na złotnicze oprawy i zawieszki, a rycina pozwalała zobaczyć układ całości.

Taki ornament historycy sztuki zwykle zaliczają do manieryzmu. Widać w nim gęste zwoje, groteskowe postaci i ozdobne kartusze. Renesansowa biżuteria była inna niż dzisiejsza. Ważne były zawieszki, zapinki, odznaki do nakryć głowy i ozdoby ubioru, a nie tylko pierścionki czy kolczyki. O pełnej zawartości wzornika nie mamy tu danych; pokazane reprodukcje to tylko karta tytułowa i jedna tablica.

Rycina pokazuje układ, ale nie mówi, z jakiego metalu ozdobę wykonano ani jak ją oprawiono i zlutowano. Te decyzje należały do złotnika. Dziś jest tak samo: z rysunku odtworzymy formę, a stop, grubość blachy i sposób mocowania dobieramy do tego, jak ozdoba będzie noszona.

Z warsztatu: przy każdym zleceniu zaczynam od rysunku, nawet gdy klient przynosi tylko zdjęcie lub opis. Na papierze widać proporcje i miejsce kamienia, a poprawka kosztuje wtedy tylko ołówek, nie metal.

Projektant biżuterii czy zwykły złotnik?

Oba określenia pasują, ale znaczą co innego. Złotnik, o którym piszemy szerzej w poradzie o różnicy między złotnikiem a jubilerem, wykonuje przedmiot w metalu. Projektant wymyśla jego formę i zapisuje ją rysunkiem. W cechowym rzemiośle te role często łączyła jedna osoba, a Kamyn miał dodatkowo umiejętność rytowania, czyli pracy z rysunkiem i matrycą.

Nie wiemy, ile wzorów w jego wzornikach jest jego własnym pomysłem, a ile adaptacją motywów z obiegu europejskiego. Tej granicy nie da się dziś ustalić z całą pewnością. Nazwanie go „pierwszym polskim projektantem biżuterii” byłoby przesadą.

Dla nas liczy się coś innego: rzemiosło i projekt nigdy się nie wykluczały. Dobry złotnik wie, co da się wykonać, i projektuje z uwzględnieniem lutu, oprawy i wytrzymałości. Podobnie dziś wygląda biżuteria artystyczna robiona jednostkowo.

Co po dawnych wzornikach zostało w dzisiejszym jubilerstwie?

Zostało podejście: najpierw projekt, potem metal. Dawne motywy dalej inspirują, a nowoczesna pracownia może je odtworzyć według zdjęcia lub rysunku. Szersze tło daje porada o historii tradycyjnej biżuterii i jej nowoczesnych interpretacjach.

Jeśli dawną ozdobę trzeba odnowić, przeczytaj, jak znaleźć zaufanego złotnika do renowacji. Dawne zdobienia heraldyczne dziś najłatwiej zobaczyć na sygnetach z herbem.

Częsty błąd: przynoszenie do pracowni zdjęcia dawnej ryciny bez informacji o skali. Wzór z rysunku może mieć wielkość znaczka albo dłoni. Podaj więc, jak duży ma być gotowy wyrób, a my przygotujemy projekt w tej wielkości.

Masz rysunek, fragment lub zdjęcie dawnego wzoru? Wykonamy to na zamówienie – zostaw kontakt i opisz, co chcesz odtworzyć.

Najczęstsze pytania