Naszyjniki królowej Pu-abi: złoto, lapis lazuli i karneol z Ur

Kim była Pu-abi i gdzie znaleziono jej naszyjniki?

Pu-abi znamy z pieczęci cylindrycznej znalezionej w jej grobie. Napis zawiera imię i tytuł, który odczytuje się jako „pani” lub „królowa”; odczyt bywa przedmiotem sporów badaczy. Wykopaliska w Ur prowadził Leonard Woolley w latach 1922–1934, a jego żona Katharine rysowała plany stanowisk. Grób Pu-abi oznaczono PG 800. Według ustaleń badaczy pochowano ją około 2550 roku p.n.e.

Ur było miastem sumeryjskim w południowej Mezopotamii. Stare opisy bywają mylące: czasem pisze się o Asyrii lub Egipcie, a to inne kultury i inne epoki. Cmentarz królewski liczył około tysiąca ośmiuset grobów, z których Woolley uznał szesnaście za królewskie, i był używany co najmniej trzy stulecia. Grób PG 800 zachował się niemal w całości, w przeciwieństwie do tak zwanej Wielkiej Jamy Śmierci, mocno zniszczonej. Komora, do której wchodziło się przez dach, mieściła cztery szkielety; najważniejszy należał do Pu-abi.

Z czego zrobiono naszyjniki królowej Pu-abi?

Trzy materiały wystarczą, by rozpoznać ich styl: złoto, lapis lazuli i karneol. Złoto to miękki kruszec, który dawało się kuć w cienką blachę i formować w koraliki, listki i obręcze. Lapis lazuli to głęboko niebieski kamień ozdobny o twardości około 5–5,5 w skali Mohsa. Według badaczy surowiec trafiał do Mezopotamii z kopalń w Badachszanie, w dzisiejszym Afganistanie. Karneol to czerwonopomarańczowa odmiana chalcedonu, czyli kwarcu o drobnoziarnistej budowie, o twardości 6,5–7.

W grobie Pu-abi paciorki ze złota, karneolu i lapis lazuli tworzyły naszyjniki i pasy, a także zdobiły złotą ozdobę głowy z listków, obręczy i płytek. Zestawienie barw jest przemyślane: błękit i czerwień ocieplone złotem. Efekt rozpoznajemy do dziś w biżuterii inspirowanej starożytnością. Szerzej o samym kamieniu piszemy w poradach o lapis lazuli i o karneolu, a historię kruszcu opowiada tekst o złocie.

Jak wykonuje się koraliki z twardego kamienia?

Koralik z twardego kamienia nie powstaje szybko. Bryłę trzeba oszlifować do kształtu, wypolerować i przewiercić na wylot. Przy karneolu, który ma twardość 6,5–7, wymaga to czasu i wprawy. Lapis lazuli jest miększy, ale nierównomierny: w jednym kamieniu mieszają się błękitne partie z białawym kalcytem i drobinami żółtego pirytu.

Liczba koralików w sznurze oznacza sporo godzin pracy, dlatego badacze zwykle widzą w takich zespołach oznakę wysokiej pozycji osoby, która je nosiła. To interpretacja, a nie fakt zapisany w źródłach. Umiejętność wytwarzania kamiennych paciorków znano wiele tysiącleci wcześniej, o czym piszemy w poradzie o koralikach z neolitu. Karneol znajdowany w Ur bywa łączony przez badaczy z handlem z doliną Indusu, co pokazuje, jak daleko sięgały wymiana i zamówienia na surowce.

Z warsztatu: współcześnie sznur z kamiennych koralików nawleka się z węzłem pomiędzy paciorkami. Jeśli nić pęknie, rozsypie się tylko jeden odcinek, a koraliki nie ocierają się o siebie i nie wycierają krawędzi otworów.

Co wiemy o ułożeniu naszyjników i muzealnej rekonstrukcji?

Pierwotne nici były organiczne i nie przetrwały tysiącleci, więc o kolejności koralików na zmarłej nie wiemy wszystkiego. Grób PG 800 zachował się niemal w całości: jego komora nie miała drzwi, a przedmioty okrywała trzcinowa mata, która chroniła je przed ziemią. Dokumentacja wykopalisk pozwala jednak ustalić wiele szczegółów. Zestawy pokazywane w muzeach należy czytać jako rekonstrukcje, a nie jako zdjęcia z dnia pochówku.

Częsty błąd: traktowanie ułożonego w muzeum zestawu jak zdjęcia z grobu i przypisywanie mu dokładnych wymiarów lub wagi. Liczby krążące w opisach zdjęć bywają rozbieżne, więc ich nie powtarzamy.

Co po naszyjnikach królowej Pu-abi zostało we współczesnej biżuterii?

Zostało przede wszystkim zestawienie barw i rytm sznura. Lapis lazuli ze złotem, karneol ze złotem, a czasem oba kamienie razem to wzory, które dobrze znoszą współczesny strój. Sznur koralików pracuje inaczej niż kolia z jednego kamienia, bo każdy paciorek można dobrać pod ton skóry i długość. O szerszym kontekście najstarszych ozdób piszemy w tekście o najstarszej biżuterii świata, a o drugim słynnym zespole z Ur w poradzie o chokerze królowej Pu-abi.

Lapis lazuli lubi łagodną pielęgnację. Zawiera kalcyt, więc unikaj kwasów, perfum i długiego moczenia; koraliki zakłada się na końcu, po kosmetykach. Lapis bywa też stabilizowany woskiem lub żywicą, co wpływa na sposób czyszczenia, dlatego zapytaj o to przy zakupie i czyść go tylko suchą, miękką ściereczką. Gotowe wyroby ze złota obejrzysz w kategorii wisiorki złote.

Jeśli chcesz mieć naszyjnik w duchu sumeryjskim, wykonamy to na zamówienie – zostaw kontakt i opisz, co chcesz odtworzyć.

Najczęstsze pytania o naszyjniki królowej Pu-abi