Złoto w medycynie: historia i dzisiejsze zastosowania

Skąd wzięło się złoto w dawnej medycynie?

Złoto jest odporne na rdzę, zwykle zachowuje blask i nie reaguje z większością substancji. Ta cecha, znana każdemu złotnikowi, od starożytności robiła na ludziach wrażenie: skoro metal się nie psuje, to może przekaże trwałość także człowiekowi. Taki tok rozumowania pojawia się w wierzeniach wielu kultur. W dawnych tekstach różnych cywilizacji złoto występuje w rytuałach i recepturach, a w tradycji indyjskiej znany jest preparat ze sproszkowanego złota, nazywany swarna bhasma. To zapis tego, w co ludzie wierzyli, nie dowód skuteczności. Badania wykazywały, że tego rodzaju tradycyjne preparaty bywają zanieczyszczone metalami ciężkimi, więc nie wolno ich stosować na własną rękę.

W średniowieczu i renesansie alchemicy szukali eliksiru życia i wierzyli, że ma go dawać złoto w postaci płynnej, czyli aurum potabile, „złoto pitne”. Przygotowywano roztwory i zawiesiny, które bardziej imponowały kolorem, niż cokolwiek zmieniały w organizmie. Nauka nie potwierdziła takiego działania. Alchemicy zostawili jednak coś trwałego: metody pracy z metalami i kwasami, z których wyrosła nowoczesna chemia.

Pewnym śladem dawnej praktyki jest złocenie pigułek. W aptekach dawnej Europy powlekano pastylki cienkim listkiem złota albo srebra, głównie dla wyglądu i ochrony przed wilgocią. Sam listek nie miał znaczenia dla składu leku.

Jak złoto trafiło do stomatologii?

To najstarsze i najlepiej udokumentowane zastosowanie. Według znalezisk archeologicznych Etruskowie potrafili mocować zęby złotymi opaskami, a w późniejszych wiekach pracę ze złotem w jamie ustnej wykonywali złotnicy i cyrulicy. Powód jest prosty: złoto jest plastyczne, daje się precyzyjnie dopasować do kształtu zęba i w ślinie nie koroduje.

Dziś stomatolodzy używają nie czystego złota, lecz stopów złota z platyną i palladem. Czyste złoto byłoby za miękkie, a stop można dobrać pod kątem twardości i skurczu odlewu. Dla jubilera to znajomy mechanizm, taki sam jak przy próbie 585 w obrączce: dodatki nadają twardość, a metal szlachetny zapewnia odporność. Szczegóły tego, czemu czyste złoto jest miękkie, opisujemy w poradzie o 24-karatowym złocie.

Z warsztatu: gdy do pracowni trafia stary złoty ząb, to często stop z platynowcami o różnej zawartości złota, a nie czysty kruszec. Dlatego zawsze sprawdzamy próbę, zanim cokolwiek wycenimy.

Czym były sole złota w XX wieku?

W 1890 roku Robert Koch zauważył, że cyjanek złota hamuje wzrost prątków gruźlicy w hodowli laboratoryjnej. Wzbudziło to nadzieje, które na pacjentach się nie spełniły. W kolejnych dekadach sole złota, między innymi aurotiomalan sodu, podawano chorym na reumatoidalne zapalenie stawów; sole złota bywały toksyczne i wymagały stałego nadzoru lekarza. Dziś w większości przypadków zastąpiły je nowsze leki o lepiej poznanym działaniu i mniejszej liczbie działań niepożądanych. Był to epizod z historii farmacji, z którego nie wynika żadna domowa metoda.

Gdzie złoto w medycynie służy dzisiaj?

Dzisiejsze zastosowania są techniczne i nie mają nic wspólnego z piciem czy noszeniem złota dla zdrowia:

• wypełnienia, wkłady i korony ze stopów złota w stomatologii,
• drobne złote ciężarki wszczepiane w powiekę osobom, które nie mogą jej domknąć,
• cząstki koloidalnego złota w testach paskowych, na przykład w popularnych testach ciążowych, gdzie dają widoczną czerwoną kreskę,
• powłoki styków w aparaturze medycznej, bo złoto świetnie przewodzi prąd i nie koroduje.

Nanocząstki złota są też przedmiotem badań laboratoryjnych, między innymi jako nośniki w diagnostyce. To etap badań, a nie gotowa metoda dostępna pacjentom.

Czy złoto wysokiej próby może uczulać?

Częsty błąd: przekonanie, że złoto jest zawsze całkowicie obojętne dla organizmu. Zdarza się alergia kontaktowa na samo złoto, choć rzadka. O wiele częściej reakcję wywołuje dodatek stopowy, na przykład nikiel w niektórych stopach białego złota, albo metal podkładowy w wyrobach powlekanych. Im wyższa próba, tym mniej dodatków i mniejsze ryzyko, ale nie jest ono zerowe.

Jeśli podejrzewasz uczulenie, zajrzyj do porad o alergii na metale i o próbach złota i cechach probierczych. Przy podejrzeniu uczulenia pierwszą osobą do rozmowy jest lekarz.

Co ta historia mówi o samej biżuterii?

Złoto w medycynie i złoto w biżuterii łączy ta sama zaleta: stabilność. Wyrób ze złota wysokiej próby bardzo wolno traci blask, nie koroduje w kontakcie ze skórą i przez dziesięciolecia zachowuje formę. Nie przypisujemy mu jednak żadnych właściwości zdrowotnych i nie sprzedajemy go w takim celu. Złoty pierścionek ma cieszyć i trwać, nie wspomagać organizmu. W sprawach wyceny lub renowacji złotej biżuterii napisz do pracowni.

Ciekawostek o tym metalu jest więcej, a część zebraliśmy w tekstach o historii i cechach złota oraz o niezwykłych właściwościach metali szlachetnych. Gotowe wyroby ze złota znajdziesz w kategorii biżuteria złota.

Najczęstsze pytania