Kamień szlachetny cymofan: chryzoberyl z efektem kociego oka

Czym jest cymofan i skąd bierze się efekt kociego oka?

Chryzoberyl to glinian berylu o wzorze BeAl₂O₄, minerał z gromady tlenków. To inny minerał niż beryl, z którego pochodzą szmaragd i akwamaryn, choć oba zawierają ten sam pierwiastek. Twardość chryzoberylu wynosi 8,5 w skali Mohsa, więc wśród naturalnych kamieni jubilerskich twardsze są od niego tylko korund i diament. Nazwa cymofan pochodzi od greckich słów oznaczających falę i jawienie się, bo po powierzchni kamienia przesuwa się falista smuga światła.

Zjawisko to nazywa się chatojancją. Wewnątrz kamienia biegną równolegle drobne igiełkowe wrostki lub rurkowe puste kanaliki, a światło odbite od nich skupia się w jednym pasie, prostopadłym do ich kierunku. Fasety rozproszyłyby ten efekt, dlatego cymofan szlifuje się w formie kaboszonu, a szlifierz ustawia kamień tak, by pas wypadł pośrodku kopuły. Kamienie wydobywa się między innymi ze złóż aluwialnych, czyli osadów rzecznych, na Sri Lance i w Brazylii.

Jak wygląda cymofan i co to jest „mleko i miód”?

Najczęściej spotkasz barwę miodową, żółtozieloną lub brązowawą. Przy oświetleniu jednym, wąskim źródłem światła kaboszon wygląda jak podzielony na dwie połowy: ciepłą, złotą i chłodniejszą, mleczną. Gdy obrócisz kamień, strony zamieniają się miejscami. Ten układ nazywa się „mleko i miód” i jest uważany za jeden z najbardziej poszukiwanych, choć nie występuje w każdym kamieniu.

Przy ocenie jubilerzy patrzą na kilka rzeczy:

• czy pas jest ostry, wąski i prosty, a nie rozmyty;
• czy leży pośrodku kopuły i przesuwa się płynnie przy obracaniu kamienia;
• jak mocno kontrastuje z barwą ciała, czyli z miodową stroną;
• czy kamień jest przejrzysty i bez pęknięć, które przecinałyby pas;
• czy kopuła jest starannie wypolerowana, bez matowych miejsc.

Czym cymofan różni się od aleksandrytu i imitacji?

Obie odmiany to ten sam minerał, lecz o innych cechach. Aleksandryt barwi chrom i zmienia kolor: w świetle dziennym jest zielonawy, a w żarowym czerwonawy. Cymofan ma efekt pasa światła i barwę zwykle miodową. Zdarzają się rzadkie kamienie łączące obie cechy. O aleksandrycie piszemy w poradzie aleksandryt: wszystko o tym kamieniu, a samo zjawisko opisuje porada kocie oko: na czym polega efekt.

W handlu przyjęło się, że nazwę „kocie oko” bez dodatku nosi wyłącznie chryzoberyl. Inne kamienie z podobnym efektem, jak kwarc czy turmalin, powinny mieć w nazwie swój minerał, na przykład „kocie oko kwarcowe”. Najczęstszą imitacją jest szkło z włóknami, które pod lupą pokazuje regularną siatkę włókien zamiast nieregularnych igiełek. Chryzoberyl jest też wyraźnie cięższy od szkła i kwarcu, co jubiler sprawdza wagą hydrostatyczną. Szersze zestawienie podróbek znajdziesz w poradzie o imitacjach kamieni szlachetnych.

Częsty błąd: uznać, że kamień „nie działa”, bo w rozproszonym świetle pas jest ledwo widoczny. Kocie oko wymaga skupionego źródła światła, takiego jak punktowa lampa lub słońce. Zanim ocenisz cymofan, obróć go pod pojedynczym światłem i obserwuj, czy pas ostro się przesuwa.

Jak oprawić i pielęgnować kamień szlachetny cymofan?

Twardość 8,5 sprawia, że cymofan dobrze znosi codzienne noszenie, a rysują go tylko najtwardsze kamienie, takie jak korund czy diament. Kopuła kaboszonu jest jednak wypukła i odsłonięta, więc uderzenie o kant stołu czy kamień może ją wyszczerbić. W pierścionku najlepiej sprawdza się oprawa zamknięta lub koszyk, który osłania obrzeże, a odsłania kopułę, bo to ona pokazuje pas. Do kolczyków i wisiorków nadają się oprawy lżejsze, mniej narażone na uderzenia.

Z warsztatu: zanim zaprojektuję oprawę, obracam kamień pod punktową lampą i zaznaczam kierunek pasa. Od tej decyzji zależy, czy w gotowym pierścionku pas biegnie wzdłuż, czy w poprzek palca. Po osadzeniu kamienia nie da się tego zmienić, dlatego kierunek ustalam z klientem na etapie projektu.

Do mycia wystarczy letnia woda z łagodnym mydłem i miękka szczoteczka. Przechowuj cymofan osobno, w woreczku, z dala od diamentów, rubinów i szafirów, które mogą porysować kopułę. Raz w roku pokaż pierścionek jubilerowi, by sprawdził krawędź oprawy. Gotowe wyroby ze złota obejrzysz w kategoriach pierścionki ze złota, kolczyki ze złota i wisiorki ze złota. Jeśli masz kamień szlachetny cymofan i chcesz go oprawić albo zaprojektować dla niego oprawę, zrobimy to na zamówienie – zostaw kontakt i opisz pomysł.

Najczęstsze pytania o cymofan